“सर्भर डाउनको मार: सरकारी कार्यालयमा सेवाग्राही हैरान”

सरकारी कार्यालयमा अनलाइन प्रणाली: सहजताभन्दा बढी सास्ती
नेपालमा प्रविधिको प्रयोग विस्तार हुँदै जाँदा सरकारी कार्यालयहरू पनि क्रमशः डिजिटल प्रणालीतर्फ उन्मुख भइरहेका छन्।

नागरिकलाई छिटो, सहज र पारदर्शी सेवा दिने उद्देश्यले अनलाइन प्रणाली लागू गरिए पनि व्यवहारमा भने यसले अपेक्षित नतिजा दिन नसकेको अनुभव सर्वसाधारणले गरेका छन्। विशेषगरी मालपोत, नापी, राहदानी, यातायात र स्थानीय तहका कार्यालयहरूमा “सिस्टम चलेन”, “सर्भर डाउन भयो” जस्ता समस्याले सेवाग्राहीलाई हैरान बनाएको छ।

यस्ता समस्याका कारण नागरिकहरू घण्टौँ लाइनमा बस्न बाध्य हुन्छन्। कतिपय अवस्थामा टाढाबाट आएका सेवाग्राही काम नै नभई फर्किनुपर्ने अवस्था आउँछ। अनलाइन फारम भरेर, समय लिएर कार्यालय पुगेका नागरिकले पनि अन्तिममा “आज सिस्टम चलेन” भन्ने जवाफ पाउँदा निराशा अझ गहिरो बन्छ। यसले सरकारी सेवाप्रतिको विश्वाससमेत कमजोर बनाइरहेको देखिन्छ।
यसको विपरीत, नेपालको परम्परागत श्रेस्ता प्रणाली जहाँ कागजी अभिलेख राख्ने चलन थियो ।

त्यति आधुनिक नभए पनि धेरै हदसम्म भरपर्दो थियो। काम ढिलो भए पनि “सिस्टम डाउन” जस्तो समस्या थिएन। कर्मचारीले कागजात हेरेर सेवा दिन सक्थे, अभिलेख सुरक्षित रहन्थे, र प्रविधिगत अवरोधका कारण सेवा रोकिने अवस्था न्यून थियो। गाउँघरका सामान्य नागरिकलाई पनि कुनै विशेष सीप बिना सेवा लिन सहज थियो।

हालको डिजिटल प्रणाली भने इन्टरनेट, बिजुली, सर्भर र सफ्टवेयरमा पूर्ण रूपमा निर्भर छ। यीमध्ये कुनै एक पक्षमा समस्या आए पनि सेवा प्रभावित हुन्छ। नेपालजस्तो विकासशील देशमा अझै स्थिर इन्टरनेट र प्रविधिगत पूर्वाधारको अभाव देखिएकाले पूर्ण रूपमा अनलाइन प्रणालीमा निर्भर हुनु व्यवहारिक दृष्टिले चुनौतीपूर्ण बनेको छ।

अर्कोतर्फ, सबै नागरिक प्रविधिमा दक्ष छैनन्। विशेषगरी ग्रामीण भेगका ज्येष्ठ नागरिक वा अशिक्षित व्यक्तिहरूका लागि अनलाइन फारम भर्नु, OTP प्रयोग गर्नु वा डिजिटल कागजात बुझ्नु सहज हुँदैन। यस्तो अवस्थामा उनीहरू दलाल वा बिचौलियाको सहारा लिन बाध्य हुन्छन्, जसले भ्रष्टाचारलाई थप प्रश्रय दिन सक्छ।
त्यसैले, वर्तमान अवस्थामा परम्परागत श्रेस्ता प्रणालीलाई पूर्ण रूपमा विस्थापित गर्नु भन्दा पनि त्यसलाई सुधार गर्दै आधुनिक प्रविधिसँग सन्तुलित रूपमा प्रयोग गर्नु उपयुक्त देखिन्छ। उदाहरणका लागि, कागजी अभिलेखलाई डिजिटलमा रूपान्तरण गर्दै आवश्यक पर्दा कागजी प्रणालीलाई पनि सञ्चालनमा राख्ने व्यवस्था गर्न सकिन्छ। यसले सेवा अवरुद्ध हुने जोखिमलाई कम गर्छ।

अन्ततः प्रविधि आफैंमा समस्या होइन; यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन नै मुख्य कुरा हो। नेपालको सन्दर्भमा देखिएका चुनौतीहरूलाई मध्यनजर गर्दा परम्परागत प्रणालीको विश्वसनीयता अझै सान्दर्भिक देखिन्छ। त्यसैले “पुरानो सबै ठीक” भन्ने होइन, तर “पुरानो अनुभव र नयाँ प्रविधिको सन्तुलित संयोजन” नै आजको आवश्यकता हो।
✍️ भानुभक्त पाण्डे
भूतपूर्व कर्मचारी